Ecosystemen leveren een breed scala aan diensten. Deze ecosysteemdiensten (ESD) worden vaak ingedeeld in categorieën, waarvoor verschillende indelingen gebruikt worden die grotendeels overeenkomen. Het nut van gebruik van een indeling van ESD en de keuze voor een specifieke indeling hangt af van de toepassing in de praktijk. Een veelgebruikte indeling is die in onderstaande categorieën (MEA, 2005):
· Producerende ecosysteemdiensten: producten zoals drinkwater, irrigatiewater of delfstoffen.
· Regulerende ecosysteemdiensten: bijvoorbeeld waterregulering (afvoer en retentie), bescherming tegen overstroming of erosieregulering door vegetatie.
· Culturele ecosysteemdiensten: niet-materiële diensten zoals recreatie, inspiratie en informatie.
· Ondersteunende ecosysteemdiensten: diensten die noodzakelijk zijn voor de levering van de andere diensten, zoals de nutriëntenkringloop, bodemvorming en primaire productie.
N.B. Een ecosysteem is een verzameling planten, dieren en micro-organismen die interacteren met elkaar en met hun abiotische omgeving (Ranganathan et al., 2008). Een ecosysteem bestaat dus niet alleen uit levende maar ook uit abiotische componenten.
Welke ecosysteemdienst-overzichten zijn er en op basis waarvan zijn ze ingedeeld?
Millennium Ecosystem Assessment
Het onder leiding van de Verenigde Naties (VN) opgestelde document ‘Millennium Ecosystem Assessment’ (MA) uit 2005 hanteert de volgende vier categorieën van ecosysteemdiensten:
Deze indeling uit de MA is relatief eenvoudig en daardoor gemakkelijk te onthouden (zie onderstaand figuur). In feite gaat het om drie soorten van diensten: de producerende diensten hebben een directe economische waarde (profit). De regulerende diensten zijn baten die ecosystemen leveren bij het reguleren van natuurlijke processen (planet). Deze worden meestal niet opgemerkt en daardoor vaak nog niet gewaardeerd) De culturele diensten zijn de door mensen toegekende waardes aan niet-materiële zaken (people). Blijft over een categorie indirecte diensten of functies die de eerste drie ondersteunen of mogelijk maken: de ondersteunende diensten. Dit zijn eigenlijk geen diensten in de strikte economische zin van het woord omdat de waardering van deze ondersteunende functies plaatsvindt via de andere drie diensten waar ze in uitmonden en om dubbelingen in de waarderingen te voorkomen (Melman et al 2010).
The Economics of Ecosystems and Biodiversity
De uitwerking van The Economics of Ecosystems and Biodiversity (TEEB, 2010) is ten opzichte van de MA meer toegespitst op gebruikers van het ecosysteemdiensten concept en in de indeling van diensten is een kleine wijziging aangebracht. De ondersteunende diensten (primaire productie, nutriëntencyclus en verwering van gesteente), die eigenlijk ook als systeem eigenschappen kunnen worden beschouwd, zijn vervangen door habitat diensten (leefomgeving voor soorten en het in stand houden van de genetische diversiteit). Ook in de uitwerking van de diensten binnen de andere groepen heeft TEEB ten opzichte van de MA een stap gezet in de richting van de beleidsmakers, die met het concept aan het werk zouden moeten.
Referentie Biologische Bodemkwaliteit
De ecosysteemdienstenindeling van de Millennium Ecosystem Assessment (MA) uit 2005 vertoont overeenkomsten, maar natuurlijk ook verschillen met de lijst van ecosysteemdiensten van de bodem uit de Referentie Biologische Bodemkwaliteit (RBB) systematiek als gevolg van de verschillende schaalniveaus. De laatste beperkt zich tot de bodem en zal dus minder diensten tellen dan de MA indeling die zich richt op ecosystemen in de brede zin inclusief bodems. De RBB systematiek met zijn bodemgerelateerde ecosysteemdiensten is dus gespecialiseerder dan de MA-indeling en veel meer in de diepte uitgewerkt tot het niveau van bruikbare indicatoren waardoor ze inmiddels in staat is de prestatie van de diensten te meten. De bodemgerelateerde ecosysteemdiensten van de RBB zijn goed te koppelen aan de MA-indeling als regulerende, producerende of ondersteunende diensten, zie tabel 1. Feitelijk zijn de bodemgerelateerde ecosysteemdiensten van de RBB systematiek een gespecialiseerd en in detail uitgewerkt onderdeel van de MA-indeling waarin de bodem tot nu toe nog maar een onderbelichte black box is [Keuning en Smit, 2011].
Tabel. 1 Het verband tussen de ecosysteemdiensten uit de Millennium Ecosystem Assessment (MA) en de ecosysteemdiensten van de bodem uit de RBB systematiek (uit Keuning en Smit, 2011).
|
Ecosysteemdiensten (MA) |
Bodemgerelateerde ecosysteemdiensten en functies (RBB) |
|
Producerende diensten
|
Akkerbouwproducten (graan, aardappels etc)
Veeteelt (gras, melk, vlees) |
|
Regulerende diensten
|
Zelfreinigend vermogen
Waterretentie/waterregulatie
Klimaatfuncties (vocht, temperatuur, broeikasgas emissies en vastlegging)
Ziekten en plaagwering
Nutriëntenretentie en levering
Weerstand tegen stress, herstelvermogen |
|
Culturele diensten
|
Groen in de stad
Natuur
Bodemarchief |
|
Ondersteunende diensten
|
Habitat voor biodiversiteit
Bodemstructuur en organische stof
Fragmentatie en afbraak van organisch materiaal
Flexibiliteit. Vermogen tot omzetting naar ander bodemgebruik. |
Hoe ga je om met al die ecosysteemdiensten en met de lijstjes?
De overzichten met ecosysteemdiensten, gerangschikt volgens een van de beschreven indelingen, moeten niet als een keurslijf gezien worden, die vervolgens geheel moeten worden ingevuld, maar meer als een inspiratiebron en een hulpmiddel om de belangrijkste zaken niet over het hoofd te zien. Zoals ook in het TEEB-rapport voor lokale en regionale beleidsmakers wordt beschreven, maak je uit de lijst van ecosysteemdiensten een keuze van de diensten die relevant zijn voor de beslissing die je moet nemen en waarvoor je het concept ecosysteemdiensten gebruikt. Het is niet ondenkbaar dat er diensten bij komen, omdat die voor een bepaalde regio en de bewoners of gebruikers daarvan van groot belang zijn.
De lijstjes met ecosysteemdiensten helpen om het perspectief van de gebruikers of benutters van de ecosysteemdiensten in het vizier te houden en kunnen voorkomen dat er te veel vanuit de eigenschappen van het gebied of van de bodem wordt bedacht waarom iets wel of niet belangrijk is.
Zie verder Praktische toepassingen van het concept ecosysteemdiensten
Referenties ecosysteemdiensten